Emily Eells: Sargent en de wereld van Proust
Op 20 november 2025 hield Emily Eells in het kader van de Rencontres des Amis de Marcel Proust in het Hôtel Littéraire Le Swann een lezing over John Singer Sargent en Marcel Proust. Hier volgt het begin.
Sargent staat dit najaar op het programma van het Musée d’Orsay, met de tentoonstelling John Singer Sargent : Éblouir Paris en de verschijning van de eerste Franstalige monografie over zijn werk — Sargent : Le beau monde et son revers, die ik samen met Isabelle Gadoin en Charlotte Ribeyrol heb geschreven¹. Hoe verbazingwekkend het ook mag lijken, deze kosmopolitische schilder, in 1856 in Florence geboren uit Amerikaanse ouders, had die eer nog niet gekregen, terwijl hij toch in Parijs had gestudeerd — en er zijn eerste sporen had verdiend. Proust, vijftien jaar jonger dan hij, heeft Sargent waarschijnlijk nooit ontmoet; de huidige stand van ons onderzoek laat in elk geval niet toe het tegendeel te beweren. Het is weinig waarschijnlijk dat Sargent À la recherche du temps perdu heeft gelezen, en Proust heeft maar twee van zijn schilderijen gezien. Waarom dan vanavond in het Swann² over hem spreken? Ik zal proberen die vraag te beantwoorden door me eerst te concentreren op de twee schilderijen die de schrijver kende. Vervolgens zullen we zien hoe de sociale kringen van Proust en Sargent elkaar overlapten, met name rond graaf Robert de Montesquiou. Het laatste deel van deze lezing zal zich richten op de artistieke wereld die de twee mannen in hun werk verkenden.
Het Hoofd van een onbekende vrouw, van een al even onbekende kunstenaar, diende zowel voor Sargent als voor Proust als vertrekpunt. In de tijd dat Sargent het schilderde — omstreeks 1877, in de geboortestad van zijn leermeester Carolus-Duran — leidde dit werk tot een levendig debat over de toeschrijving ervan. De kunstcriticus Arsène Houssaye dacht zelfs dat het van de hand van Leonardo da Vinci was en zei dat hij „sinds de Griekse kunst niets mooiers” kende.³ Proust verwijst naar een van de vele gedrukte reproducties van dit raadselachtige wassen hoofd wanneer hij in „Journées de lecture”, het voorwoord bij zijn vertaling van Sésame et les lys, de inrichting van zijn kamer beschrijft. Hij brengt deze afbeelding ter sprake in verband met de esthetische theorieën van William Morris, voor wie een vertrek alleen mooi is als het uitsluitend nuttige dingen bevat. Hij gunt de nutteloze schoonheid een plaats en noemt als voorbeeld een foto door Brown van Botticelli’s Primavera of „de onbekende vrouw” uit het museum van Lille (Essais, 568). Zo hebben Proust en Sargent elkaar in de geest ontmoet — met enkele jaren ertussen — voor dit kunstwerk dat „de Mona Lisa van Lille” wordt genoemd⁴.
Proust heeft twee schilderijen van Sargent gezien en becommentarieerd, hoewel hij in een brief aan Robert de Montesquiou uit 1905 beweert: „Wat Sargent betreft, […], ik heb nooit iets van hem gezien.” (Corr. V, 294) Hij vergeet dat hij het Portret van een jongen had gezien, dat in 1891 werd getoond op de salon van de Société nationale des Beaux-Arts op het Champ-de-Mars, en waarop Sargent de vrouw en de zoon van de Amerikaanse beeldhouwer Augustus Saint-Gaudens afbeeldt. Proust wijdt er slechts drie woorden aan in zijn verslag „Impressions des salons”, verschenen in Le Mensuel van mei 1891: „stevig, natuurlijk, vol leven” (Essais, 73). Hij was pas negentien toen hij dit beknopte oordeel formuleerde, en we weten hoezeer zijn esthetisch oordeelsvermogen met de tijd aan diepgang zou winnen. Dat gezegd zijnde, heeft het schilderij geen blijvende indruk op hem gemaakt.
Toch heeft hij het treffende portret dat Sargent van dokter Pozzi maakte, een schitterende figuur uit het Parijs van het fin de siècle, niet kunnen vergeten. Aanvankelijk heeft hij waarschijnlijk niet begrepen dat het schilderij van Sargent was, wat zou verklaren waarom hij Montesquiou schrijft dat hij nooit iets van hem heeft gezien. Het was bij Pozzi thuis, aan de place Vendôme, dat Proust voor het eerst oog in oog stond met diens portret, dat veelzeggend Dr. Pozzi thuis heet (Dr Pozzi at home, 1881). Samuel Pozzi was een collega en vriend van de vader van Marcel Proust, en zijn jongere broer Robert zou later de assistent worden van deze beroemde gynaecologisch chirurg. Aan hem danken we de praktijk van het bimanueel onderzoek en het medische instrument waarmee de baarmoederhals kan worden vastgepakt, dat tot op heden „Pozzi-tang” heet. Marcel leerde hem op vijftienjarige leeftijd kennen en bewaarde de herinnering aan een diner bij hem thuis, bij zijn eerste uitstapje in de mondaine wereld.
Sargent werkte nog onder de hoede van de portretschilder Carolus-Duran toen die hem begin jaren 1880 meenam naar Pozzi. Sargent zou daar het portret van Pozzi’s vrouw hebben opgemerkt en betreurd hebben dat er geen pendant van haar man bestond. Er zijn weinig aanwijzingen over de voorwaarden van de opdracht en de precieze aard van de verhouding tussen de schilder en de arts. Maar het lijdt geen twijfel dat hij zich aangetrokken voelde tot deze charismatische man met zijn onweerstaanbare verleidingskracht. Hij was bovendien een onvermoeibare rokkenjager, die affaires had met enkele van de beroemdste vrouwen van de Belle Époque, onder wie Sarah Bernhardt. Zij gaf hem de bijnaam „Dr. God”, dezelfde bijnaam die Proust zijn personage dokter Cottard zal geven, door hem Madame Verdurin in La Prisonnière in de mond te leggen (RTP, III 963). Ook Geneviève Straus zou voor Pozzi’s charmes zijn gevallen.
Het vervolg van deze lezing is gepubliceerd in het Bulletin Marcel Proust nr. 76 (2026). Leden die hun contributie hebben betaald, ontvangen het gratis: lid worden voor 2026.
Noten
¹ Verschenen bij Cohen & Cohen.
² De betrekkingen tussen Sargent en Proust vormen het onderwerp van het artikel dat ik samen met Stephen Coon heb geschreven: „Sargent and Proust: An Elusive Mouvance”, in Sargentology: New Perspectives on the Works of John Singer Sargent, themanummer van Visual Culture in Britain, red. Liz Renes en Emily Moore, maart 2018, p. 49-65. Zie ook het geïllustreerde artikel „Autour de Sargent & Proust” dat ik in november 2025 op de website Proustonomics heb gepubliceerd (proustonomics.com/autour-de-sargent-proust).
³ Zie zijn Histoire de Léonard de Vinci, Paris, Didier & co., 1876 (2e druk), p. 76-77.
⁴ Voor een grondige studie van de onbekende vrouw van Lille, zie Sophie Basch, Rastaquarium : Marcel Proust et le « Modern Style », Brepols, 2014, p. 64-103.