Droge naald van Paul César Helleu — Oktober 2019

Op woensdag 2 oktober 2019 verwierf de Société des Amis de Marcel Proust et des Amis de Combray, op een openbare veiling bij het Hôtel Drouot, een droge naald van Paul-César Helleu. Dit werk verrijkt de collecties van de Maison de Tante Léonie, in Illiers-Combray, en levert een bijzonder getuigenis van de vriendschap die de kunstenaar en zijn omgeving met Marcel Proust verbond.

In de veilingcatalogus werd de identiteit van de afgebeelde dame niet vermeld. Het was Jean-Yves Tadié, vicevoorzitter van de Société, die haar identificeerde als Mme Helleu, echtgenote van de schilder en vriendin van Proust. Naast het portret zelf onderzoekt de brochure hoe deze prent — samen met het Saksisch porselein dat erbij is afgebeeld — Proust mogelijk heeft geïnspireerd tot een beschrijving van Odette de Crécy, en legt zo een onverwachte verbinding tussen Helleus picturale wereld en de bladzijden van de Recherche.

Overzicht

Madame Helleu écrivant is een kleuren-droge naald van Paul-César Helleu (1859–1927), gedateerd rond 1902 en met een afmeting van 39,3 × 29,2 cm. De droge naald is een diepdruktechniek waarbij de koperen of zinken plaat rechtstreeks met een stalen naald wordt gekrast; de metalen bramen die langs de lijn achterblijven, verlenen de afdruk een kenmerkende zachtheid en levendigheid, dichter bij het gebaar van de tekenaar dan bij dat van de graveerburijn. De naald die Helleu gebruikte, was van diamant, hem in 1887 geschonken door James Tissot toen deze de techniek opgaf. Zijn virtuositeit blijkt uit de snelheid van de lijn, de fijnheid van de modellering en zijn meesterschap in de weergave van haar en bont.

Het werk toont Alice Helleu, geboren Louis-Guérin, echtgenote van de schilder en onvermoeibaar model gedurende diens hele loopbaan, in het decor van hun salon-atelier. In het wit gekleed, leunt zij op een Empire-commode, de zogeheten “commode van prins Eugène”, om te schrijven — en wanneer men de afbeelding met behulp van een spiegel rechtzet (want de afdruk keert de tekening om), ontdekt men dat zij de woorden “Mon cher Paul” neerschrijft. Het betreft het proefdrukexemplaar van de reeks, nummer 1 van 50 exemplaren, wat het werk een uitzonderlijke zeldzaamheid verleent.

De verwerving vond plaats op 2 oktober 2019 bij het Hôtel Drouot. Hoewel de veilingcatalogus de identiteit van het model niet vermeldde, identificeerde Jean-Yves Tadié haar als Mme Helleu. Dit portret is om verschillende redenen van rechtstreeks proustiaans belang: Marcel Proust bewonderde het werk van Helleu, onderhield met de schilder en diens echtgenote tot 1922 een geregelde briefwisseling, en Helleu wordt algemeen erkend als een van de modellen voor de fictieve schilder Elstir in À la recherche du temps perdu — Proust zou hem tijdens een bezoek rond 1918 of 1919 zelfs hebben begroet met “Bonjour, Monsieur Elstir”. Bovendien is het niet onmogelijk dat Proust zich door deze prent, en het decor van wit porselein erop, heeft laten inspireren voor zijn beschrijving van Odette de Crécy, omringd door haar Saksisch porselein, in Du côté de chez Swann.

Auteurs en medewerkers

Élyane Dezon-Jones, emeritus hoogleraar Franse literatuur, specialiste van Proust en Marguerite Yourcenar, lid van het bestuur van de Société, tekent voor de studies « Saxes et tanagras » en « Une amitié », alsook voor het slotartikel in samenwerking met Anne Imbert.

Anne Imbert, kunsthistorica, afgestudeerd aan de École du Louvre (specialisatie prentkunst), tekent voor de studies over de droge-naaldtechniek en het portret van Mme Helleu, alsook voor het slotartikel in samenwerking met Élyane Dezon-Jones.

Éric Unger, lid van het bestuur van de Société, verzorgde de grafische vormgeving van de brochure.

Inhoud

• Paul Helleu, portrettist in de droge naald
• Mme Helleu écrivant
• Saxes et tanagras
• Une amitié
• « Bonjour, Monsieur Elstir »

Bibliografische gegevens

• Formaat: paperback
• Prijs: 4 €
• Uitgever: Société des Amis de Marcel Proust et des Amis de Combray
• Drukker: Chartres Repro
• Wettelijk depot: november 2019