Shani Diluka: „Proust heeft alle dimensies van mijn identiteit samengebracht”

Ter gelegenheid van het verschijnen van haar boek Du spirituel dans l’art, et dans la musique en particulier (éditions Art3) was de pianiste Shani Diluka op 12 november 2026 te gast bij de Rencontres des Amis de Marcel Proust in het Hôtel Littéraire Le Swann. In gesprek met Jérôme Bastianelli vertelde zij over haar loopbaan, haar ontdekking van Proust, haar album over de muzikale wereld van de schrijver en de verbanden die zij ziet tussen muziek, literatuur en spiritualiteit.

Jérôme Bastianelli — Beste Shani, wij kennen elkaar al lang: in 2003 had ik het genoegen uw portret te schrijven voor Diapason, en ik heb het herlezen ter voorbereiding van deze ontmoeting. Ik begon het met een prinses. Maar destijds ging het niet om de prinses de Guermantes, maar om een andere, zeer reële prinses: prinses Grace van Monaco, die een beslissende rol heeft gespeeld in uw roeping. Kunt u ons dat verhaal vertellen, en hoe u pianiste bent geworden?

Shani Diluka — Mijn ouders komen allebei uit Sri Lanka, maar ik ben in Monaco geboren. Toen prinses Grace in het vorstendom kwam, wilde zij de cultuur de plaats teruggeven die zij er aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw had ingenomen, toen Monaco Diaghilev, Debussy, Ravel en zoveel andere kunstenaars ontving. Zij zette onder meer een programma op om muzikale aanleg op te sporen in de kleuterscholen. Op mijn vijfde behoorde ik tot de tien kinderen die na die tests werden geselecteerd. Dat was nogal raadselachtig, want mijn ouders kenden helemaal niets van klassieke muziek!

Ik ben dus met muziek begonnen op het moment dat ik leerde lezen en schrijven. Al heel jong componeerde ik ook veel. Rond mijn twaalfde was ik zelfs meer bekend als componiste dan als pianiste. Maar doordat ik me steeds weer met Bach, Mozart of Beethoven mat, ging ik hun werken oneindig veel interessanter vinden dan mijn eigen werk. Ik heb ervoor gekozen me aan die grote partituren te wijden.

Daarna ging ik naar het Conservatoire de Paris, waar ik onder anderen bij Bruno Rigutto en Georges Pludermacher studeerde, en vervolgens naar de Internationale Pianostichting aan het Comomeer, onder voorzitterschap van Martha Argerich. Ik begon op te nemen voor Mirare, voordat ik overstapte naar Warner Classics, waardoor mijn opnamen nu over de hele wereld worden verspreid.

Maar toen ik ophield met componeren, verschoof mijn behoefte om te scheppen als het ware naar het schrijven. Vanaf mijn dertiende of veertiende had ik altijd een schrift bij me. Daarin schreef ik gedichten, indrukken, ingevingen. Ik ontdekte Baudelaire, Kafka, Edgar Allan Poe en natuurlijk Proust. Die gewoonte heeft me nooit meer verlaten. Op reis vergezelt het schrijven me in de eenzaamheid van het solistenbestaan, een eenzaamheid die soms gekozen, soms ondergaan is. De mooiste momenten zijn vaak de slapeloze nachten in Japan, door het tijdsverschil, of de lange uren in het vliegtuig.

Jérôme Bastianelli — Laten we het dan over Proust hebben. Hoe hebt u hem ontdekt? Was het meteen liefde op het eerste gezicht, of moest u er verschillende keren naar terugkeren voordat u echt in zijn werk binnenkwam?

Shani Diluka — Ik ontdekte hem op de middelbare school in Monaco. We hadden heel goede literatuurlessen, maar Proust kwam er slechts terloops aan bod, via enkele fragmenten, met name dat van de madeleine. Toch werd ik meteen gegrepen door de muzikaliteit van zijn schrijven. Het waren niet alleen de woorden die me raakten, maar hun ritme, wat er tussen hen gebeurde.

In die tijd kocht ik veel boeken, en de Recherche hoorde bij de werken die ik droomde te lezen. Maar het was natuurlijk indrukwekkend, dus in het begin beperkte ik me tot het pikken van passages. Pas toen ik in Parijs aankwam, op het Conservatoire, vond ik de concentratieruimte die nodig was om me er echt in onder te dompelen.

Proust lezen werd voor mij een vorm van meditatie. Er zit iets in van adem, van ademhaling, dat me deed denken aan de manier waarop ik een frase van Bach of Mozart moest benaderen. Ik vond gemeenschappelijke bekommernissen rond ritme en klank. En ik was gefascineerd door die unieke verbinding van poëzie, filosofie en literatuur. Ik hield diep van die drie domeinen, en Proust bracht ze samen.

Maar deze ontdekking beantwoordde ook aan een persoonlijkere zoektocht. Ik kwam uit twee heel verschillende culturen: Monaco, met zijn artistieke wereld, zijn balletten, zijn culturele leven, en Sri Lanka, met zijn spirituele dimensie en een heel andere opvatting van tijd. Ik zocht een beetje mijn identiteit tussen die twee werelden. Proust heeft me in staat gesteld ze te verenigen. Ik begreep dat mijn identiteit uiteindelijk de kunst en de muziek was. Alles is via hem uitgekristalliseerd.

Jérôme Bastianelli — In 2022, ter gelegenheid van de honderdste sterfdag van Proust, bracht u The Proust Album uit. Hoe is dat project ontstaan? En hoe hebt u de werken gekozen die erop staan?

Shani Diluka — Warner liet me volledige vrijheid, wat een groot geluk was. Ik had drie delen kunnen maken, zoveel werken lijken me te passen bij de geest van Proust. Ik moest dus keuzes maken. Een van de centrale werken van het album is het Pianoconcert van Reynaldo Hahn.

Jérôme Bastianelli — Dat is overigens een wat onverwachte keuze, want dit concert werd in 1930 gecomponeerd, verscheidene jaren na de dood van Proust. Wilt u daarmee suggereren dat Reynaldo Hahn in die tijd nog onder invloed van zijn vriend stond? Of vond u het werk gewoon bijzonder mooi?

Shani Diluka — Allebei, maar vooral geloof ik dat een van de grote lessen van Proust is dat tijd geen louter meetbare waarde heeft. De invloed die hij op Reynaldo Hahn had uitgeoefend, kon na zijn dood in diens muziek voortleven, als een geur.

We kennen vooral de liederen en korte stukken van Hahn, die soms licht, wat ouderwets kunnen lijken. Maar hij was een componist van grote diepgang. Zijn concert was voor mij een openbaring. Ik vind er een heel bijzonder gevoel van de tijd van Proust in terug, een zachtheid, een bijna abstracte poëzie. De kleur van het orkest doet me denken aan een iriserende wolk, en de piano komt binnen als een zegen. Er is een grote melancholie, een minutieuze frasering, lange frasen die zich in elkaar verstrengelen, verscheidene klanklagen. Dat alles lijkt me diep proustiaans.

Het is ook een uiterst moeilijk werk, geschreven voor Magda Tagliaferro, een uitzonderlijke virtuoze. Maar het prachtige is dat de moeilijkheid nooit hoorbaar mag zijn. Je moet een indruk van vloeiendheid, van fijnzinnigheid bereiken. Ik was heel blij dat ik het kon opnemen met Hervé Niquet, die de muziek van Reynaldo Hahn bewonderenswaardig goed kent.

Jérôme Bastianelli — Een andere originaliteit van uw album is een soort sonate van Vinteuil die u hebt bedacht door drie stukken van verschillende componisten samen te brengen. U had de beroemde sonate van Franck kunnen kiezen, zoals vaak gebeurt, maar u gaf de voorkeur aan een veel persoonlijkere constructie. Waarom?

Shani Diluka — Ik geloof dat het mysterie van de sonate van Vinteuil intact moet blijven. In zekere zin denk ik dat Proust niet wilde dat men dat werk precies kon identificeren. Men kan natuurlijk denken aan Franck, aan Saint-Saëns, aan Beethoven, maar de sonate van Vinteuil is voor mij een soort muzikale utopie.

Ik heb me dus de vrijheid veroorloofd er drie delen voor te bedenken. Het eerste is een zeer melancholische nocturne van Reynaldo Hahn voor viool en piano, die een intieme kant van zijn schrijven laat zien. Het tweede is een mazurka van Eugène Ysaÿe, die de salons van die tijd bezocht. En het derde, opgewekter, is een stuk van Cécile Chaminade in een bewerking van Fritz Kreisler.

Ik wilde de verscheidenheid laten zien van de muziek die Vinteuil kon oproepen, maar ook figuren belichten die tot de culturele wereld van Proust behoorden. Met Pierre Fouchenneret, de violist die mij begeleidt, hebben we geprobeerd de intimiteit van deze werken terug te vinden. Hij heeft een wat ouderwetse klank, die me erg raakt. Je kunt je voorstellen hoe deze stukken in de salons werden gespeeld, voor enkele toehoorders, ver van onze grote zalen met tweeduizend plaatsen.

Jérôme Bastianelli — Wat me ook bevalt aan uw keuze, is dat deze stukken veel minder bekend zijn dan de sonate van Franck. We kunnen dus een soort frisheid, een verrassing ervaren, vergelijkbaar met die van Swann wanneer hij de sonate van Vinteuil voor het eerst hoort, zonder te weten om welke muziek het gaat. Er zijn in uw constructie ook frasen die terugkeren en zich lijken te transformeren, zoals het beroemde „kleine frasetje”.

Shani Diluka — Ja, ik wilde dat idee terugvinden van een terugkerend thema dat een metamorfose ondergaat. Natuurlijk kunnen we het kleine frasetje van Vinteuil niet werkelijk reconstrueren. De manier waarop Proust het beschrijft is van een buitengewone diepgang, bijna verwant aan het denken van Beethoven, met dat idee van transformatie. Maar ik was blij minder bekende werken te laten ontdekken en daarbij, hoop ik, iets van de geest van de salons van Madame Verdurin terug te vinden.

Jérôme Bastianelli — U hebt ook een werk van Richard Strauss als wereldpremière opgenomen. Ook dat is een interessante keuze, want Strauss hoort, samen met met name Stravinsky, bij de componisten die getuigen van de moderniteit van de muzikale smaak van Proust. Hoe hebt u dit stuk ontdekt?

Shani Diluka — Dat is een nogal buitengewoon verhaal. Ik speelde op de Schubertiade in Schwarzenberg en Hohenems, in Oostenrijk, toen de festivaldirecteur me voorstelde een werk van Richard Strauss in première te brengen dat op een rommelmarkt in Berlijn was gevonden, tussen papieren die aan een nicht van de componist hadden toebehoord.

Men vertrouwde me het manuscript toe, dat ik met veel geduld moest ontcijferen. Ik voelde me een beetje een archeologe! Het was heel ontroerend deze muziek te ontdekken die de generaties had doorstaan.

Deze nocturne deed me meteen aan Proust denken. Er zit iets trillends, iets ongrijpbaars, bijna impressionistisch in. Ik vind er de wereld van Elstir in terug, die manier om de grenzen tussen hemel en zee te laten vervagen. Het is helemaal niet de Strauss van de grote opera’s. Het is muziek die bestaat uit stiltes, vragen, stemmen die zich als in een dialoog verstrengelen. Daarom wilde ik haar, met toestemming van de rechthebbenden, op het album opnemen. Merkwaardig genoeg heb ik haar in Frankrijk nog nooit gespeeld!

Jérôme Bastianelli — Bij het beluisteren zou je bijna denken dat het een prélude van Debussy is. Er is die zwevende schrijfwijze, die klanken die als een tapijt achter de melodie liggen. En juist Debussy heeft ook een plaats op uw album, met name met de Rêverie. Waarom dat stuk?

Shani Diluka — Debussy behoort natuurlijk tot de klankwereld van Proust. Maar er zijn meerdere Debussy’s, die van de vroege werken en de abstractere van de Préludes. Ik heb voor de Rêverie gekozen omdat die me bijzonder dicht bij de geest van Proust lijkt te staan.

Telkens als ik haar hoor, denk ik aan een geur die blijft hangen, aan de meidoorns, aan de zee, aan Albertine. Midden in het stuk is er een soort bijna middeleeuws gezang, dat me een kerk, een klokkentoren doet voorstellen.

Sinds mijn kindertijd verbind ik klanken met kleuren. Ik kleurde mijn partituren in, en nog altijd zijn beelden heel aanwezig wanneer ik speel. Proust voedt die verbeelding diep. Wanneer ik de Rêverie speel, zie ik het meidoornpad, de meisjes die verschijnen als een zwerm vogels, de zee, de geuren.

Jérôme Bastianelli — Dat is interessant, want de Rêverie komt ook voor in de televisiebewerking van de Recherche door Nina Companeez. Ze begeleidt met name een passage over de gevoelens van de verteller voor Albertine. U bent dus niet de enige die deze overeenkomst tussen Debussy en de wereld van Proust heeft opgemerkt.

Op uw album hebt u ook twee werken van Fauré opgenomen, een andere componist die Proust diep bewonderde.

Shani Diluka — Ja, ik kon natuurlijk geen Proust-album maken zonder Fauré! Eerst koos ik Les Berceaux, een lied dat ik voor piano solo heb bewerkt. Het gedicht roept zeelieden op die de haven verlaten en vrouwen en kinderen achterlaten. De muziek geeft het wiegen van de wiegen, maar ook dat van de zee bewonderenswaardig weer, met een diepe melancholie.

Ik wilde de woorden, hoe prachtig ook, weglaten, zodat de piano die gevoelens alleen zou uitdrukken. Proust spreekt over muziek als een taal die zielen voorbij de woorden met elkaar laat communiceren. Deze bewerking was een manier om dat idee terug te vinden.

Maar ik wilde ook de stem laten horen, want Fauré is een van de grootste liedcomponisten die er bestaan. Daarom nodigde ik Natalie Dessay uit om Le Secret te zingen, een lied dat overigens in de Recherche wordt genoemd. De titel ervan raakt me bijzonder: het werk van Proust is in mijn ogen zelf een soort geheim, iets wat de kunst ons geleidelijk helpt te onthullen.

Jérôme Bastianelli — Op uw album vinden we ook bladzijden van Massenet, een van de lievelingscomponisten van de jonge Proust, maar ook van Wagner. Welke plaats neemt die laatste in in uw opvatting van de wereld van Proust?

Shani Diluka — Wagner is essentieel. Wat me fascineert, is de opbouw van zijn werken rond het leidmotief, die muzikale gedachte die verbonden is met een personage, een situatie of een gevoel, en die zich in de loop van het drama transformeert.

Die voortdurende metamorfose lijkt me heel dicht bij Proust te staan. In de Recherche ontwikkelen de personages zich, gaan ze door de jaren, het lijden, de desillusies, en verandert onze waarneming van hen voortdurend. Iets vergelijkbaars vind je in de grote werken van Wagner.

Ik had overigens graag de Liebestod opgenomen, die op mijn repertoire staat, maar ik moest van sommige stukken afzien om het album niet te lang te maken.

Jérôme Bastianelli — U doet me denken aan een artikel dat in ons volgende Bulletin Marcel Proust zal verschijnen, over de verhouding tussen Vinteuil en Wagner. De auteur legt met name een verband tussen de ademhalingsmoeilijkheden van de stervende grootmoeder en bepaalde muzikale effecten van de Liebestod. Het is een nogal gewaagde interpretatie, die laat zien hoe talrijk de overeenkomsten kunnen zijn.

Shani Diluka — Ik begrijp die vergelijking rond adem en ritme heel goed. Voor mij roept de Liebestod echter vooral extase op. Misschien is de dood ook een vorm van extase...

Jérôme Bastianelli — Laten we het nu hebben over uw nieuwe boek, Du spirituel dans l’art, et dans la musique en particulier. De titel is uiteraard een eerbetoon aan Kandinsky. Wat bracht u ertoe het te schrijven?

Shani Diluka — Het is inderdaad een volkomen bewust eerbetoon aan Kandinsky, wiens boek Over het geestelijke in de kunst een diepe indruk op me maakte toen ik in Parijs aankwam. Hij spreekt erin over het onzichtbare, over het ontstaan van de abstractie in de schilderkunst, over het moment waarop de vormen plaatsmaken voor de kleuren, de materialen, een andere manier om de wereld waar te nemen.

Voor mij is muziek in wezen een spirituele kunst. Ik denk zelfs dat alle kunst dat is. Er is een zin van Novalis die me al lang vergezelt: we staan dichter bij het onzichtbare dan bij het zichtbare. Het is bijna een mantra voor mij. En spreekt ook Proust uiteindelijk niet voortdurend over het onzichtbare?

Dit boek bundelt teksten die in de loop van een tiental jaren zijn geschreven. Ik wilde beschouwingen over werken of kunstenaars - Beethoven, de Metamorfosen van Ovidius, Carl Philipp Emanuel Bach, Proust - afwisselen met persoonlijkere verhalen over meesters die ik heb ontmoet.

Ik had het geluk Alfred Brendel, Leon Fleisher en Menahem Pressler te kennen, en met grote pedagogen te werken. Zij allen hebben me iets doorgegeven dat veel verder gaat dan de pianotechniek: een veeleisendheid, een integriteit, een opvatting van kunst.

Die overdracht is heel belangrijk voor mij. Leon Fleisher legde uit dat wat hij onderwees afkomstig was van zijn leraar Artur Schnabel, die zelf deel uitmaakte van een lijn die teruggaat tot Liszt, Czerny en Beethoven. Hij had het gevoel iets door te geven dat rechtstreeks van Beethoven kwam.

Vandaag doceer ik onder meer aan de École normale de musique, en ik zou op mijn beurt dit erfgoed aan de jonge generaties willen doorgeven. Ze hebben enorm veel talent, maar ze leven in een wereld die beheerst wordt door sociale media, door onmiddellijkheid. Het lijkt me essentieel hen eraan te herinneren dat muziek ook een innerlijk avontuur is, een zoektocht die veel verder gaat dan de beheersing van een instrument alleen.

Jérôme Bastianelli — Uw boek bestaat uit vrij korte hoofdstukken, die men onafhankelijk van elkaar kan lezen. U schrijft er over musici, tot en met Pierre Boulez, die men er niet per se verwachtte, over schrijvers, schilders, persoonlijke ontmoetingen. Uiteraard komt ook Proust erin voor. Is dat hoofdstuk voortgekomen uit het werk dat u voor uw album had gedaan?

Shani Diluka — Ja, precies. Ik had het tekstboekje van het album al geschreven, maar ik beschikte over veel ander materiaal. Wanneer ik een opname voorbereid, betekent dat drie of vier jaar werk, niet alleen aan de piano, maar ook via lectuur, onderzoek, de passages die ik onderstreep en de gedachten die ik in mijn schriften noteer.

Ik heb die teksten dus hernomen en uitgewerkt. Het was voor mij onontbeerlijk dat Proust in dit boek zou staan, naast Beethoven, Mallarmé en zoveel andere kunstenaars die me hebben gevoed.

U hebt ook opgemerkt dat Pierre Boulez in dit boek voorkomt. Ik had het geluk hem te ontmoeten en hem met het Ensemble intercontemporain naar New York te vergezellen. Onder meer dankzij hem ontdekte ik René Char, via Le Marteau sans maître, maar ook Paul Klee.

Dat zou ik willen laten zien: muziek opent vensters op alle andere kunsten. Natuurlijk moet je aan je instrument werken, een techniek verwerven. Voordat je kunstenaar bent, ben je ambachtsman. Maar wat werkelijk telt, is wat achter de noten ligt, dat ondergedompelde deel van de ijsberg dat gevoed wordt door de schilderkunst, de literatuur, de ontmoetingen, het leven zelf, met zijn vreugden en zijn lijden.

Jérôme Bastianelli — U kent de schilderkunst overigens een belangrijke plaats toe in dit boek, dat verscheidene reproducties bevat.

Shani Diluka — De schilderkunst is voor mij een essentiële inspiratiebron. Ik schrijf met name over Basquiat, van wie ik een tentoonstelling in het Palais de Tokyo had ontdekt. In het begin waren zijn schilderijen heel kleurrijk, overdadig, bijna tribaal. Daarna, aan het eind van het parcours, ontdekte ik veel soberdere werken, met blauw, met wit, en dat herhaalde woord: Eroica. Ik hoorde dat hij Beethoven kort voor zijn dood had ontdekt en dat deze laatste werken een eerbetoon aan hem waren. Dat heeft me diep geschokt.

Ik schrijf ook over Carl Philipp Emanuel Bach, die me vooral interesseert om zijn verhouding tot de gevoeligheid, tot de uitdrukking van gevoelens. In zijn tijd was hij veel beroemder dan zijn vader, Johann Sebastian. Mozart en Haydn bewonderden hem diep. Hij speelde een essentiële rol in de doorbraak van een muziek die de bewegingen van de ziel wil uitdrukken.

En dat woord, de ziel, brengt me altijd terug bij Proust. Ik weet niet of een andere schrijver zo ver is gegaan in de verkenning ervan.

Jérôme Bastianelli — Men zou eraan kunnen toevoegen dat uw boek ook een werk van Léon Bakst reproduceert dat verband houdt met L’Après-midi d’un faune, wat ons terugbrengt bij Debussy, de Ballets Russes en, eens te meer, de wereld van Proust, die de naam van deze illustrator noemt.

Shani Diluka — Ik had het geluk L’Après-midi d’un faune al heel jong in Monaco te ontdekken, in de choreografie van Nijinsky. Ik was dertien of veertien, en die ontdekking heeft me voor altijd getekend.

Ik heb veel te danken aan mijn ouders, die me toegang hebben gegeven tot al deze kunstvormen. Mijn vader, die hier vanavond aanwezig is, is zelf dichter en schilder. Hij was ook een groot chef-kok. Hij heeft me de smaak voor schoonheid doorgegeven, voor de geneugten van de tafel evengoed als voor geestelijk voedsel. Dat alles maakt deel uit van mijn wereld.

Een vraag uit het publiek — Wat wordt het programma van uw volgende album?

Shani Diluka — Het zal aan Bach gewijd zijn, rond Die Kunst der Fuge, een absoluut fascinerend werk, bijna een spiritueel testament.

Wat me bijzonder ontroert, is de laatste fuga, die midden in een frase afbreekt. Men weet niet of Bach stierf voordat hij haar kon voltooien, of dat hij dit werk bewust onvoltooid liet. Ik stel me graag de tweede hypothese voor.

In deze fuga verschijnt het motief B-A-C-H, dat overeenkomt met de letters van zijn naam in de Duitse muzieknotatie. Het is alsof de componist zijn eigen handtekening in de polyfonie schreef, voordat alles afbreekt en de stilte invalt.

Ik heb dit album opgebouwd door grote fuga’s, die me bijna abstracte gebeden lijken, af te wisselen met menselijkere, tederdere, soms vrolijke stukken. Die Kunst der Fuge is heel bijzondere muziek, waarvan men niet eens precies weet voor welk instrument Bach haar had bedoeld. Eraan werken is een ervaring van diepe meditatie.

Het album zal Le Cercle (De cirkel) heten, verwijzend naar dat idee van cyclische beweging, van oneindigheid, dat me fascineert.

Jérôme Bastianelli — Dat idee van de cirkel brengt ons vanzelf terug bij de Recherche, waarvan het einde in zekere zin weer aansluit bij het begin. En het feit dat de noten B-A-C-H de muzikale handtekening van de componist vormen, kan ons doen denken aan een ander letterspel: septuor is bijna een anagram van Proust!

Nogmaals dank, beste Shani, voor uw aanwezigheid vanavond.